Podaci Eurostata otkrivaju Građevinski bum drži Kosovo pri vrhu Evrope, ali tehnologija i finansije zaostaju
Ekonomije zemalja Zapadnog Balkana ne oslanjaju se na iste pokretače razvoja. Neke države zadržale su relativno snažnu industrijsku bazu, druge se više oslanjaju na trgovinu, turizam i usluge, dok se Albanija izdvaja po velikom udjelu poljoprivrede i, posebno, građevinarstva.
Monitor je obradio podatke Eurostata i uporedio strukturu bruto dodate vrijednosti prema ekonomskim djelatnostima (bez neto poreza i subvencija) za zemlje Zapadnog Balkana i prosjek Evropske unije za 2024. godinu, prema posljednjim dostupnim podacima.
Modeli ekonomskog rasta u regionu značajno se razlikuju, ne samo međusobno, već i u odnosu na prosječnu ekonomiju Evropske unije.
U EU je ekonomska aktivnost ravnomjernije raspoređena između industrije, profesionalnih usluga, javne uprave, sektora nekretnina i finansija, dok zemlje Zapadnog Balkana i dalje imaju veću koncentraciju u tradicionalnim sektorima.
Poređenje pokazuje da se zemlje Zapadnog Balkana više oslanjaju na poljoprivredu, građevinarstvo, trgovinu i tradicionalnu industriju, dok Evropska unija ima znatno veći udio profesionalnih i finansijskih usluga, kao i djelatnosti zasnovanih na znanju.
Albanija ima najveći udio građevinarstva
Albanija je zemlja u kojoj građevinarstvo ima najveći udio u ekonomiji. Prema podacima, ovaj sektor stvara 13,8 odsto bruto dodate vrijednosti, što je više nego dvostruko iznad prosjeka Evropske unije od 5,5 odsto i znatno više nego u ostalim zemljama Zapadnog Balkana.
Udio građevinarstva u Albaniji najveći je u Evropi. Na Kosovu ovaj sektor čini oko 10 odsto ekonomije, u Sjevernoj Makedoniji 7,2 odsto, u Srbiji 5,9 odsto, u Bosni i Hercegovini 5,6 odsto, dok se u Crnoj Gori kreće oko pet odsto.
Brza ekspanzija građevinskog sektora, podstaknuta ulaganjima u stanogradnju, turističke objekte i velike projekte u urbanim i primorskim područjima, posljednjih godina bila je jedan od glavnih izvora ekonomskog rasta Albanije.
Međutim, pretjerano oslanjanje na građevinarstvo ne predstavlja nužno održiv model dugoročnog razvoja.
Građevinarstvo može otvoriti nova radna mjesta, privući kapital i podstaći povezane djelatnosti, ali pruža manje prostora za rast produktivnosti, izvoza i inovacija u odnosu na prerađivačku industriju, tehnologiju ili profesionalne usluge.
Nakon završetka investicionog ciklusa, njegova sposobnost da kontinuirano stvara novu vrijednost znatno je ograničenija.
Osim toga, ovaj sektor služio je i kao kanal za ulazak neformalnog novca u zemlju, što su pokazale i nedavne istrage Specijalnog tužilaštva Albanije (SPAK), te je bio jedan od ključnih faktora rasta cijena nekretnina, zbog čega su one postale manje pristupačne domaćem stanovništvu.
Pored građevinarstva, Albanija ima i najveći udio poljoprivrede u regionu. Ovaj sektor stvara oko 17–18 odsto bruto dodate vrijednosti, u poređenju sa manje od dva odsto u Evropskoj uniji. Ta razlika pokazuje da je značajan dio ekonomije i zaposlenosti i dalje koncentrisan u djelatnostima sa relativno niskom produktivnošću.
Uprkos velikom udjelu poljoprivrede, cijene hrane u Albaniji više su od prosjeka Evropske unije, što ukazuje na nisku produktivnost ovog sektora.
Industrija čini oko 12 odsto albanske ekonomije, što je znatno manje od prosjeka EU i većine zemalja regiona. Posebno je nizak njen udio u poređenju sa Kosovom, Bosnom i Hercegovinom, Srbijom i Sjevernom Makedonijom, gdje industrija učestvuje sa između 20 i 23 odsto.
Istovremeno, trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo zajedno čine više od petine albanske ekonomije, odražavajući sve značajniju ulogu turizma i potrošnje u ekonomskom modelu zemlje.
Još jedna slabost Albanije jeste relativno nerazvijen finansijski sektor. Finansije i osiguranje učestvuju sa oko dva odsto u bruto dodatoj vrijednosti, manje nego u Srbiji (6,2 odsto), Crnoj Gori (5,7 odsto), Bosni i Hercegovini (4,4 odsto) i prosjeku Evropske unije (4,7 odsto).
Nizak udio ovog sektora ukazuje ne samo na ograničenu veličinu finansijskog tržišta, već i na gotovo potpunu zavisnost ekonomije od bankarskog sistema. Tržišta kapitala, investicioni fondovi, osiguranje i alternativni izvori finansiranja i dalje su slabo razvijeni.
S druge strane, Albanija je ostvarila relativno dobar napredak u profesionalnim, naučnim i tehničkim djelatnostima, zajedno sa administrativnim i pomoćnim uslugama.
Udio ovih djelatnosti u bruto dodatoj vrijednosti dostigao je 8,4 odsto, što je drugi najveći rezultat u regionu, odmah iza Srbije (9,4 odsto), i približio se prosjeku Evropske unije od 11,8 odsto, što ukazuje na postepeni razvoj usluga koje zahtijevaju više znanja, specijalizacije i kvalifikovane radne snage.
Srbija gradi ekonomiju više usmjerenu ka tehnologiji
Za razliku od Albanije, Srbija se izdvaja razvijenim sektorom informacionih i komunikacionih tehnologija. Ova djelatnost ostvaruje oko 10 odsto bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u zemljama Zapadnog Balkana i približno dvostruko više od prosjeka Evropske unije. U Albaniji ovaj pokazatelj iznosi svega 2,6 odsto, što je najniži nivo u regionu, zajedno sa Kosovom (2,5 odsto).
Razvoj informacionih tehnologija pomogao je Srbiji da izgradi ekonomski model više usmjeren na izvoz usluga sa visokom dodatom vrijednošću, zapošljavanje kvalifikovane radne snage i ulaganja u znanje.
Za razliku od građevinarstva, tehnološki sektor može da se širi bez velikih ulaganja u zemljište i nekretnine. Takođe ima znatno veći potencijal za rast produktivnosti, plata, izvoza i uključivanje u međunarodne lance usluga.
Struktura srpske ekonomije je raznovrsnija. Industrija učestvuje sa oko petine bruto dodate vrijednosti (21,2 odsto), znatno više nego u Albaniji, dok građevinarstvo ima umjereniji udio od oko šest odsto.
Srbija takođe ima razvijeniji finansijski sektor, veći udio djelatnosti vezanih za nekretnine i profesionalne usluge. Poljoprivreda, iako i dalje važna, čini svega oko četiri odsto ekonomije, što je znatno manje nego u Albaniji.
Crna Gora – ekonomija najviše zavisi od trgovine i turizma
Crna Gora ima ekonomski model najviše usmjeren na trgovinu, saobraćaj, smještaj i ugostiteljstvo. Zajedno, ove djelatnosti čine oko trećine bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u regionu.
Sa udjelom od 32,6 odsto, Crna Gora ima najveći udio sektora trgovine, transporta, smještaja i ugostiteljstva u regionu, znatno iznad prosjeka Evropske unije od 18,9 odsto. Takva struktura pokazuje veliku zavisnost crnogorske ekonomije od turizma.
U godinama sa velikim prilivom turista ovaj sektor donosi prihode, nova radna mjesta i devizne prilive, ali istovremeno čini zemlju osjetljivijom na spoljne šokove, promjene turističke potražnje i međunarodne krize.
Crna Gora ima najmanji udio industrije u regionu, oko 10 do 11 odsto, dok građevinarstvo učestvuje sa približno pet odsto u ekonomiji.
Sektor nekretnina i finansijske djelatnosti imaju značajnu ulogu, prije svega zahvaljujući stranim ulaganjima u nekretnine i turističke projekte. Njihov udio u bruto dodatoj vrijednosti iznosi 5,7, odnosno 7,5 odsto.
Kosovo se oslanja na industriju, trgovinu i građevinarstvo
Kosovo ima ekonomsku strukturu u kojoj najveći dio čine industrija, trgovina i građevinarstvo. Industrija ostvaruje više od petine bruto dodate vrijednosti (22,8 odsto), što je među najvećim udjelima u zemljama Zapadnog Balkana.
Trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo čine oko četvrtine ekonomije, dok građevinarstvo učestvuje sa oko 10 odsto, što je drugi najveći udio u regionu, odmah iza Albanije, ali i jedan od najvećih u Evropi.
Poljoprivreda i dalje ima značajan udio, sa 9,3 odsto bruto dodate vrijednosti. S druge strane, informaciono-komunikacione tehnologije, finansije i profesionalne usluge manje su razvijene nego u ostatku regiona i u Evropskoj uniji, pa Kosovo, uz znatno veći udio industrije, ima ekonomsku strukturu sličnu Albaniji.
Sjeverna Makedonija ima uravnoteženiju ekonomsku strukturu
Sjeverna Makedonija ima relativno ravnomjernije raspoređenu ekonomsku strukturu između industrije, trgovine, građevinarstva i uslužnih djelatnosti. Industrija čini oko 21 odsto ekonomije, dok trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo imaju sličan udio.
Građevinarstvo učestvuje sa 7,2 odsto bruto dodate vrijednosti, što je više od prosjeka Evropske unije, ali manje nego u Albaniji i na Kosovu.
Poljoprivreda zadržava udio od oko sedam odsto, dok sektor nekretnina ima značajnu ulogu sa 11,6 odsto bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u regionu i iznad prosjeka Evropske unije od 10,8 odsto.
Bosna i Hercegovina zadržala snažnu industrijsku bazu
Bosna i Hercegovina ima jedan od najvećih udjela industrije u regionu – oko 21 odsto bruto dodate vrijednosti. Privreda se oslanja na prerađivačku industriju, energetiku i djelatnosti povezane s izvozom na evropsko tržište.
Trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo takođe imaju važnu ulogu i čine gotovo četvrtinu ekonomije. Poljoprivreda učestvuje sa 5,4 odsto bruto dodate vrijednosti, dok građevinarstvo ima znatno manji udio nego u Albaniji i na Kosovu – takođe 5,4 odsto.
Sektor trgovine, transporta, smještaja i ugostiteljstva doprinosi sa 24,7 odsto bruto dodate vrijednosti, što je treći najveći udio u regionu, iza Crne Gore i Kosova.
Ipak, profesionalne usluge (5,5 odsto) i finansijski sektor (4,4 odsto) još nisu dostigli nivo razvijenosti karakterističan za razvijenije ekonomije Evropske unije.
Izvor: Monitor/info-ks.net
Modeli ekonomskog rasta u regionu značajno se razlikuju, ne samo međusobno, već i u odnosu na prosječnu ekonomiju Evropske unije.
U EU je ekonomska aktivnost ravnomjernije raspoređena između industrije, profesionalnih usluga, javne uprave, sektora nekretnina i finansija, dok zemlje Zapadnog Balkana i dalje imaju veću koncentraciju u tradicionalnim sektorima.
Poređenje pokazuje da se zemlje Zapadnog Balkana više oslanjaju na poljoprivredu, građevinarstvo, trgovinu i tradicionalnu industriju, dok Evropska unija ima znatno veći udio profesionalnih i finansijskih usluga, kao i djelatnosti zasnovanih na znanju.
Albanija ima najveći udio građevinarstva
Albanija je zemlja u kojoj građevinarstvo ima najveći udio u ekonomiji. Prema podacima, ovaj sektor stvara 13,8 odsto bruto dodate vrijednosti, što je više nego dvostruko iznad prosjeka Evropske unije od 5,5 odsto i znatno više nego u ostalim zemljama Zapadnog Balkana.
Udio građevinarstva u Albaniji najveći je u Evropi. Na Kosovu ovaj sektor čini oko 10 odsto ekonomije, u Sjevernoj Makedoniji 7,2 odsto, u Srbiji 5,9 odsto, u Bosni i Hercegovini 5,6 odsto, dok se u Crnoj Gori kreće oko pet odsto.
Brza ekspanzija građevinskog sektora, podstaknuta ulaganjima u stanogradnju, turističke objekte i velike projekte u urbanim i primorskim područjima, posljednjih godina bila je jedan od glavnih izvora ekonomskog rasta Albanije.
Međutim, pretjerano oslanjanje na građevinarstvo ne predstavlja nužno održiv model dugoročnog razvoja.
Građevinarstvo može otvoriti nova radna mjesta, privući kapital i podstaći povezane djelatnosti, ali pruža manje prostora za rast produktivnosti, izvoza i inovacija u odnosu na prerađivačku industriju, tehnologiju ili profesionalne usluge.
Nakon završetka investicionog ciklusa, njegova sposobnost da kontinuirano stvara novu vrijednost znatno je ograničenija.
Osim toga, ovaj sektor služio je i kao kanal za ulazak neformalnog novca u zemlju, što su pokazale i nedavne istrage Specijalnog tužilaštva Albanije (SPAK), te je bio jedan od ključnih faktora rasta cijena nekretnina, zbog čega su one postale manje pristupačne domaćem stanovništvu.
Pored građevinarstva, Albanija ima i najveći udio poljoprivrede u regionu. Ovaj sektor stvara oko 17–18 odsto bruto dodate vrijednosti, u poređenju sa manje od dva odsto u Evropskoj uniji. Ta razlika pokazuje da je značajan dio ekonomije i zaposlenosti i dalje koncentrisan u djelatnostima sa relativno niskom produktivnošću.
Uprkos velikom udjelu poljoprivrede, cijene hrane u Albaniji više su od prosjeka Evropske unije, što ukazuje na nisku produktivnost ovog sektora.
Industrija čini oko 12 odsto albanske ekonomije, što je znatno manje od prosjeka EU i većine zemalja regiona. Posebno je nizak njen udio u poređenju sa Kosovom, Bosnom i Hercegovinom, Srbijom i Sjevernom Makedonijom, gdje industrija učestvuje sa između 20 i 23 odsto.
Istovremeno, trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo zajedno čine više od petine albanske ekonomije, odražavajući sve značajniju ulogu turizma i potrošnje u ekonomskom modelu zemlje.
Još jedna slabost Albanije jeste relativno nerazvijen finansijski sektor. Finansije i osiguranje učestvuju sa oko dva odsto u bruto dodatoj vrijednosti, manje nego u Srbiji (6,2 odsto), Crnoj Gori (5,7 odsto), Bosni i Hercegovini (4,4 odsto) i prosjeku Evropske unije (4,7 odsto).
Nizak udio ovog sektora ukazuje ne samo na ograničenu veličinu finansijskog tržišta, već i na gotovo potpunu zavisnost ekonomije od bankarskog sistema. Tržišta kapitala, investicioni fondovi, osiguranje i alternativni izvori finansiranja i dalje su slabo razvijeni.
S druge strane, Albanija je ostvarila relativno dobar napredak u profesionalnim, naučnim i tehničkim djelatnostima, zajedno sa administrativnim i pomoćnim uslugama.
Udio ovih djelatnosti u bruto dodatoj vrijednosti dostigao je 8,4 odsto, što je drugi najveći rezultat u regionu, odmah iza Srbije (9,4 odsto), i približio se prosjeku Evropske unije od 11,8 odsto, što ukazuje na postepeni razvoj usluga koje zahtijevaju više znanja, specijalizacije i kvalifikovane radne snage.
Srbija gradi ekonomiju više usmjerenu ka tehnologiji
Za razliku od Albanije, Srbija se izdvaja razvijenim sektorom informacionih i komunikacionih tehnologija. Ova djelatnost ostvaruje oko 10 odsto bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u zemljama Zapadnog Balkana i približno dvostruko više od prosjeka Evropske unije. U Albaniji ovaj pokazatelj iznosi svega 2,6 odsto, što je najniži nivo u regionu, zajedno sa Kosovom (2,5 odsto).
Razvoj informacionih tehnologija pomogao je Srbiji da izgradi ekonomski model više usmjeren na izvoz usluga sa visokom dodatom vrijednošću, zapošljavanje kvalifikovane radne snage i ulaganja u znanje.
Za razliku od građevinarstva, tehnološki sektor može da se širi bez velikih ulaganja u zemljište i nekretnine. Takođe ima znatno veći potencijal za rast produktivnosti, plata, izvoza i uključivanje u međunarodne lance usluga.
Struktura srpske ekonomije je raznovrsnija. Industrija učestvuje sa oko petine bruto dodate vrijednosti (21,2 odsto), znatno više nego u Albaniji, dok građevinarstvo ima umjereniji udio od oko šest odsto.
Srbija takođe ima razvijeniji finansijski sektor, veći udio djelatnosti vezanih za nekretnine i profesionalne usluge. Poljoprivreda, iako i dalje važna, čini svega oko četiri odsto ekonomije, što je znatno manje nego u Albaniji.
Crna Gora – ekonomija najviše zavisi od trgovine i turizma
Crna Gora ima ekonomski model najviše usmjeren na trgovinu, saobraćaj, smještaj i ugostiteljstvo. Zajedno, ove djelatnosti čine oko trećine bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u regionu.
Sa udjelom od 32,6 odsto, Crna Gora ima najveći udio sektora trgovine, transporta, smještaja i ugostiteljstva u regionu, znatno iznad prosjeka Evropske unije od 18,9 odsto. Takva struktura pokazuje veliku zavisnost crnogorske ekonomije od turizma.
U godinama sa velikim prilivom turista ovaj sektor donosi prihode, nova radna mjesta i devizne prilive, ali istovremeno čini zemlju osjetljivijom na spoljne šokove, promjene turističke potražnje i međunarodne krize.
Crna Gora ima najmanji udio industrije u regionu, oko 10 do 11 odsto, dok građevinarstvo učestvuje sa približno pet odsto u ekonomiji.
Sektor nekretnina i finansijske djelatnosti imaju značajnu ulogu, prije svega zahvaljujući stranim ulaganjima u nekretnine i turističke projekte. Njihov udio u bruto dodatoj vrijednosti iznosi 5,7, odnosno 7,5 odsto.
Kosovo se oslanja na industriju, trgovinu i građevinarstvo
Kosovo ima ekonomsku strukturu u kojoj najveći dio čine industrija, trgovina i građevinarstvo. Industrija ostvaruje više od petine bruto dodate vrijednosti (22,8 odsto), što je među najvećim udjelima u zemljama Zapadnog Balkana.
Trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo čine oko četvrtine ekonomije, dok građevinarstvo učestvuje sa oko 10 odsto, što je drugi najveći udio u regionu, odmah iza Albanije, ali i jedan od najvećih u Evropi.
Poljoprivreda i dalje ima značajan udio, sa 9,3 odsto bruto dodate vrijednosti. S druge strane, informaciono-komunikacione tehnologije, finansije i profesionalne usluge manje su razvijene nego u ostatku regiona i u Evropskoj uniji, pa Kosovo, uz znatno veći udio industrije, ima ekonomsku strukturu sličnu Albaniji.
Sjeverna Makedonija ima uravnoteženiju ekonomsku strukturu
Sjeverna Makedonija ima relativno ravnomjernije raspoređenu ekonomsku strukturu između industrije, trgovine, građevinarstva i uslužnih djelatnosti. Industrija čini oko 21 odsto ekonomije, dok trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo imaju sličan udio.
Građevinarstvo učestvuje sa 7,2 odsto bruto dodate vrijednosti, što je više od prosjeka Evropske unije, ali manje nego u Albaniji i na Kosovu.
Poljoprivreda zadržava udio od oko sedam odsto, dok sektor nekretnina ima značajnu ulogu sa 11,6 odsto bruto dodate vrijednosti, što je najveći udio u regionu i iznad prosjeka Evropske unije od 10,8 odsto.
Bosna i Hercegovina zadržala snažnu industrijsku bazu
Bosna i Hercegovina ima jedan od najvećih udjela industrije u regionu – oko 21 odsto bruto dodate vrijednosti. Privreda se oslanja na prerađivačku industriju, energetiku i djelatnosti povezane s izvozom na evropsko tržište.
Trgovina, transport, smještaj i ugostiteljstvo takođe imaju važnu ulogu i čine gotovo četvrtinu ekonomije. Poljoprivreda učestvuje sa 5,4 odsto bruto dodate vrijednosti, dok građevinarstvo ima znatno manji udio nego u Albaniji i na Kosovu – takođe 5,4 odsto.
Sektor trgovine, transporta, smještaja i ugostiteljstva doprinosi sa 24,7 odsto bruto dodate vrijednosti, što je treći najveći udio u regionu, iza Crne Gore i Kosova.
Ipak, profesionalne usluge (5,5 odsto) i finansijski sektor (4,4 odsto) još nisu dostigli nivo razvijenosti karakterističan za razvijenije ekonomije Evropske unije.
Izvor: Monitor/info-ks.net
