Simbol neriješenog pitanja Priče Albanaca i Srba sa mosta na Ibru

Upravo na njemu bilježeni su sukobi u prvim poratnim godinama, najčešće u pokušajima većih, nerijetko i ekstremnih grupa Albanaca da pređu na sjever. Teški etnički sukobi učinili su most trajnom neuralgičnom tačkom i barometrom bezbjednosti.

Istovremeno, bio je i obavezna stanica za zapadne diplomate, strane novinare i predstavnike međunarodnih misija – svojevrsna scena „političkog turizma“ na kojoj su se merili dometi dijaloga i testirala stabilnost.

Iako i dalje zatvoren za vozni saobraćaj, posljednjih nekoliko godina, od uspostavljanja vlasti Albina Kurtija i dolaska Pokreta Samoopredjeljenje na vlast, po prvi put, slika na terenu se mijenja.

Sjever sve češće postaje destinacija za Albance iz drugih dijelova Kosova, ali i iz dijaspore – a glavni most gotovo obavezna tačka obilaska. Mjesto koje se prelazi, fotografiše i simbolički potvrđuje kao dio sopstvene države, danas ima drugačiju dinamiku nego prije samo nekoliko godina.

Nakon povlačenja Srba iz kosovskih institucija krajem novembra 2022. godine, Samoopredjeljenje je u naredne gotovo četiri godine postepeno uspostavljalo teritorijalnu, administrativnu i političku kontrolu nad sjeverom.

Institucionalni vakuum popunjen je novim strukturama, a politička realnost počela je da odražava doktrinu koja insistira na jedinstvenoj Mitrovici, bez naglašavanja podjele na sjevernu i južnu opštinu – uprkos tome što takva podjela postoji u skladu sa planom Martija Ahtissarija, inkorporiranim u ustavni i zakonodavni okvir Kosova.

Iako pritisak vlasti Samoopredjeljenja za vrijeme prethodnog mandata na centralnom i na lokalnom nivou da se most otvori za saobraćaj ipak nije urodio plodom, ovaj ‘neuspjeh’ nadomešten je ekspresnom izgradnjom dva nova mosta, pješačkog i voznog. Između njih je glavni preko kojeg je postala stvar „nacionalnog ponosa“ preći ga do „slobodnog sjevera“.

Ove godine Srbi su se formalno vratili u institucionalni život kroz lokalne strukture vlasti, ali je u međuvremenu politički, bezbjednosni i administrativni okvir na sjeveru već značajno izmenjen. Uspostavljena je „nova realnost“, upravo ona na koju su se nekada i Srbi sa sjevera pozivali u odbrani svojih argumenata da je to jedino urbano mjesto na kojem su opstali na poslijeratnom Kosovu.

Promena diskursa vidljiva je i u odgovorima prolaznika koje smo zatekli upravo na mostu. Dok jedni, govoreći o „demokratiji“ i „bratstvu i jedinstvu“, istovremeno poručuju da „Srbi sada treba da slušaju Albance, kao što su nekada Albanci slušali Srbe“, ili „neka idu“, drugi ističu da je „Mitrovica jedna“, da se „slobodno šetaju svojom državom“ i da svakodnevno prelaze sjever–jug.

Među njima su brojni posjetioci iz dijaspore, ali i iz različitih sredina – od Albanije, Švedske do Kačanika i Vučitrna – neki po prvi put na sjeveru.

Ima i onih koji žive na sjeveru, pa znatno umerenijim tonom govore o ratu i sadašnjosti, svijesni složenosti života u podjeljenom gradu. Njihov optimizam širi istinski duh tolerancije i suživota.

Srbi su, međutim, rijetki sagovornici na glavnom mostu. Nerado pristaju na razgovor. Među onima koji su govorili, više je bilo onih koji nisu iz same Mitrovice – studenata iz Srbije i ljudi koji poslovno borave na sjeveru, a na jug odlaze uglavnom radi kupovine.

Između nekadašnje zone sukoba i današnje scene simboličkog prisustva, glavni most na Ibru ostaje mjesto na kojem se političke promjene najprije vide – u koracima onih koji ga samouvereno prelaze i u uzdržanosti onih koji ga i dalje prelaze tiho.