Penzionisani komandant padobranske brigade Adrian Freer prisjeća se kako je proveo „čudna“ 24 sata sa ruskim snagama koje su u junu 1999. godine na kraju rata na Kosovu munjevito krenuli ka aerodromu u Prištini, kao i „katastrofe“ koja je sprečena.

Padobranci Pete vazdušno-desantne brigade brigadira Adriana Freera su prema planu koji je bio u opticaju do 11. juna 1999. trebali da slete na aerodromu kod Prištine, međutim komandanti NATO-a su promjenili mišljenje i poslali ih da obezbjeđuju južni ulaz na Kosovo u Kačaničkoj klisuri.

Ko zna šta bi se desilo da nisu bili upućeni na ovo mjesto. Naime, 250 ruskih vojnika su, neposredno prije ulaska 50.000 vojnika NATO snaga iz Sjeverne Makedonije i Albanije, kopnenin putem iz Bosne i Hercegovine već bili na putu ka aerodromu.

Bio je to zloslutni početak raspoređivanja NATO snaga nakon 11-nedjeljnih vazdušnih udara koji su imali za cilj da primoraju snage Slobodanom Miloševićem da se povuku sa Kosova.

Sa raspoređivanjem NATO vojnika istovremeno se trebalo odvijati i povlačenje jugoslovenskih i srpskih snage. Međutim, ništa nije bilo garantovano.

„NATO snage su odlučile da, ako Vojska Jugoslavije želi da stvara poteškoće, Kačanička klisura može da je blokira“, prisjeća se Adrian Freer, 25 godina kasnije, u intervjuu za BIRN iz njegovog doma u Škotskoj.

Ali na Ruse nisu računali.

„Sve se dogodilo vrlo brzo. Bilo je vrlo malo zadržavanja u prolazu kroz Kačaničke klisure, a onda je od mene zatraženo da vrlo brzo stignem do aerodroma u Prištini”, priča Freer. „Situacija je bila izuzetno napeta”.

Priča o ruskom maršu na Prištinu i ono što je kasnije usledilo postala je stvar legende otkako se nekoliko  mjeseci kasnije saznalo da je britanski general zadužen za snage NATO-a na Kosovu, Michael Jackson, odbio naređenje vrhovnog komandanta NATO-a Amerikanca Wesley Clarka, da potisne Ruse.

„Neću da započnem Treći svjetski rat umjesto vas“, rekao je, prema pisanju Newsweeka, Jackson Clarku, što je u to vrijeme izazvalo veliku zabrinutost u vezi komandnog lanca Zapadnog vojnog saveza.

Uoči 25. godišnjice završetka rata na Kosovu i raspoređivanja NATO snaga, 71-godišnji Freer za BIRN priča o „čudna” 24 sata koje je proveo sa ruskim generalom Viktorom Zavarzinom i Jacksonovom uvjerenju da se tenzije mogu riješiti na „vojnički” način.

„Ruski kontingent je bio mali, ali su bili prilično dobro naoružani, i da je bilo oružanog rata moglo je vrlo lako da eskalira“, kaže on za BIRN.

Rusija i Srbija „ruku pod ruku“


Britanski brigadir Adrian Freer ispred kolone vojnih vozila u blizini Kačanika, 12. jun 1999. Foto: EPA/POOL/REUTERS/Rasel Bojs/STF/PEK/FMS.

Prema Freerovim rečima, NATO je znao da su Rusi na putu ka aerodromu. „Rusi su već vozili velikom brzinom“, rekao je on.

Zadatak da riješe situaciju sa njima pao je na britanske snage i foklandskog veterana, Freera.

„Stigao sam tamo i došlo je do ćorsokaka“, kaže on. „Počeli smo razgovore sa ruskim generalom u nekakvoj vojnoj prikolici na prištinskom aerodromu. Bio je to veoma napet sastanak. Niko nije znao kako će to funkcionisati”.

Prema njegovim riječima, brzo je postalo jasno da nema govora o povlačenju Rusa „iz neke vrste diplomatskih razloga“.

„Zauzimanje dijela terena smatralo se i taktičkom i operativnom korisnošću za ruske snage“, objašnjava on.

Zavarzin, koji je u to vrijeme bio vojni predstavnik Kremlja pri NATO-u, bio je „veoma jasan što se tiče svog cilja“, priča Freer. Generalovo prisustvo dalo je ruskoj operaciji značajnu težinu.

„Kao što je poznato, Rusija i Srbija su bili ruku pod ruku, više je da je Rusija došla pomoći Srbiji, ako mogu tako da se izrazim“.

Osvrćući se unazad, Freer napominje da je britanski stav o izbjegavanju direktne konfrontacije sa ruskim snagama „apsolutno ispravan“.

„Na kraju krajeva, prevladao je zdrav razum. To bi bila samo katastrofa“, zaključuje on.

Jackson se vratio nazad u Sjevernu Makedoniju, a Freer je ostao na aerodromu.

„Jeo sam sa Rusima i moram reći da njihovi obroci nisu bili nešto posebno privlačni“, kaže on. „Bila je to zanimljiva poslijeratna noć”.

Rusi su ostali prisutni na aerodromu četiri godine. Povukli su se u julu 2003. Pet godina kasnije, Kosovo je proglasilo nezavisnost koja je dobila podršku velikih zapadnih sila, ali ne i Rusije i Srbije.

Odjeci u Ukrajini


Komandant KFOR-a general Michael Jackson (lijevo) i komandant ruskih snaga na Kosovu, general Zavardin, rukuju se na prištinskom aerodromu 26. juna 1999. Foto: EPA/Mladen Antonov/STF/MA/FOB/OW.

Freer se prisjeća da je, hodajući po Kosovu odmah nakon raspoređivanja, video „ogromno razaranje“, srušena sela i mrtve civile.

„Nedaleko od Prištine, u jednom selu smo videli da su ubili oko 50 mještana svih uzrasta“, rekao je on, aludirajući na srpske snage.

Freer dodaje da čak i kada su kosovski Albanci cvijećem i osmjehom pozdravljali konvoje NATO-a koji su napredovali, raspoređivanje nije išlo bez operativnih izazova kojih je bilo dosta i „grešaka u planiranju“, jer je nastojao da obezbjedi tampon zonu između napredovanja NATO trupa i povlačenja jugoslovenskih i srpskih snaga.

Bez obzira na sporadične incidente u kojima su učestvovali pripadnici Oslobodilačke vojske Kosova (OVK), Freer ističe da je NATO „osigurao da povlačenje srpskih snaga ne bude ometano od strane OVK“.

„OVK je prepoznala da među njima ima odmetnutih elemenata, tvrdolinijaša koji su smatrali da imaju šta da dokažu. Ali ako vam je porodica ubijena, nećete biti predisponirani da budete blagonakloni“.

Četvrt vijeka kasnije, usred novog rata u Evropi, Freer naglašava da su on i njegovi vojnici raspoređeni na Kosovu osjećali da „učestvuju u nečemu svrsishodnom, nečemu što ima pravi značaj“.


Ruski vojnik zaustavlja britansko vojno vozilo koje pokušava da uđe na aerodromu kod Prištine, 19. jun 1999. Foto: EPA-PHOTO/EPA/Mladen Antonov/STF/MA/MDA/OW.

„Očigledno je bilo nekog užasnog etničkog čišćenja i ljudi su bili traumatizovani“, kaže on za BIRN, dodajući da postoje paralele sa Ukrajinom nakon invazije Rusije u februaru 2022.

„Nema sumnje. Podržali smo humanitarnu operaciju nakon zločina“, navodi Freer. „To je očigledno slično onome što se sada dešava u Ukrajini gdje je civilno stanovništvo uveliko na prvoj liniji fronta i strada“.

Na pitanje da li se zalaže za direktniju intervenciju Zapada u ratu u Ukrajini, Freer naglašava da bi bilo „nezahvalno“ od njega da pokuša da pretpostavi buduće korake NATO-a u vezi sa sukobom.

„Međutim“, kaže on, „nema apsolutno nikakve sumnje (da) bez potpune podrške NATO-a, posebno u obučavanju ukrajinskih vojnika i obezbeđenju naoružanja i materijala, Ukrajina ne bi bila u stanju da vodi svoje trenutne operacije“.

„NATO će, siguran sam, kontinuirano pratiti situaciju kako bi bio u poziciji da da procjenu vladama članicama šta treba da se uradi da bi se postigao uspješan ishod u nizu datih scenarija“, zaključuje on.